Το ψηφιακό παράδοξο. «Έξυπνα» εργαλεία, ανοχύρωτοι έφηβοι και εκπαίδευση σε αναμονή

Το τελευταίο διάστημα, η συζήτηση γύρω από την ένταξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην εκπαίδευση γίνεται ολοένα και πιο έντονη. Ακούμε για εξατομικευμένη μάθηση, για έξυπνους αλγόριθμους που θα μεταμορφώσουν την τάξη και για καινοτομίες που υπόσχονται να αλλάξουν τον τρόπο που μαθαίνουμε. Όμως, ας είμαστε επιτέλους ειλικρινείς: πόσο ρεαλιστικό είναι να εφαρμόσουμε εργαλεία της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που παλεύει ακόμα να ξεπεράσει τις αγκυλώσεις του παρελθόντος; Διαφημίζεται από υπουργούς και την κυβέρνηση η ενσωμάτωση των εργαλείων ΤΝ στην εκπαίδευση, αλλά οι διδάσκοντες παραμένουν ανεπαρκώς καταρτισμένοι και με το ζόρι χρησιμοποιούν βασικά εργαλεία και εφαρμογές όπως το Office.

Ως επαγγελματίας στην ασφάλεια πληροφοριακών συστημάτων, εκπαιδευτής ενηλίκων και γονέας, παρατηρώ καθημερινά το εξής παράδοξο. Έχουμε βαφτίσει τη νέα γενιά «tech experts» –μερικοί αδαείς τούς αποκαλούν μέχρι και «hackers» με περισσή περηφάνια, ειδικά όταν πρόκειται για συγγενείς. Πιστεύουν εσφαλμένα πως η πολύωρη ενασχόλησή τους με τα smartphones τούς καθιστά νέους ειδήμονες. Αυτό είναι μια μεγάλη πλάνη. Μια πραγματική πλάνη που σου δίνει την εντύπωση ότι το να σκρολάρεις γρήγορα, να ανεβάζεις ιστορίες τη μία μετά την άλλη και να κάνεις «σερί», σε κάνει τεχνολογικά εγγράμματο. Στην πραγματικότητα, σε καθιστά απλώς έναν παθητικό καταναλωτή. Υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στο να καταναλώνω τεχνολογία και στο να κατανοώ και να αξιολογώ ό,τι νέο μου σερβίρει αυτή.

Αν κοιτάξουμε μέσα στις σχολικές αίθουσες, η εικόνα είναι αποκαλυπτική. Πώς μπορούμε να μιλάμε για ουσιαστική ενσωμάτωση της ΤΝ όταν οι μαθητές διδάσκονται από παρωχημένα βιβλία πληροφορικής; Ή όταν εκπαιδευτικοί καλούνται να διδάξουν χωρίς να έχει υπάρξει συστηματική, θεσμική μέριμνα για την επικαιροποίηση των γνώσεών τους;

Η προσπάθεια εφαρμογής της ΤΝ σε ένα τέτοιο περιβάλλον μοιάζει με το να εγκαθιστούμε την πιο εξελιγμένη ψηφιακή κλειδαριά αναγνώρισης ίριδας πάνω σε μια σάπια, ξύλινη θύρα. Το σύστημα είναι άψογο, αλλά η υποδομή καταρρέει με ένα απλό σπρώξιμο.

 

Και ενώ εμείς καθυστερούμε, συζητώντας θεωρητικά για τα σχολικά εργαλεία του μέλλοντος, η Τεχνητή Νοημοσύνη έξω από το σχολείο έχει ήδη αναλάβει δράση. Εδώ ακριβώς έρχεται να κουμπώσει η πρόσφατη, ηχηρή παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τις πρακτικές του TikTok και την πιθανή παραβίαση της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA). Το διαδίκτυο δεν είναι πια ένας απλός χώρος που τα παιδιά μας επισκέπτονται, αλλά ένα περιβάλλον που τα μελετά αδιάκοπα.

Αυτή είναι η πραγματική, αόρατη απειλή που ονομάζουμε «φαινόμενο του Λαγουμιού» (Rabbit Hole Effect). Δεν πρόκειται για τεχνικό σφάλμα, αλλά για την απόλυτη επιτυχία των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Παλαιότερα, οι πλατφόρμες βασίζονταν στα Likes και στα Shares. Σήμερα, ο αλγόριθμος μετράει τα χιλιοστά του δευτερολέπτου που καθυστερεί το σκρολάρισμα, τις παύσεις και τον δισταγμό. Αν το μάτι ενός 14χρονου σταθεί 3 δευτερόλεπτα παραπάνω σε ένα βίντεο με μη ρεαλιστικά πρότυπα, ο αλγόριθμος εντοπίζει αμέσως την ευπάθεια. Μέσα στα επόμενα δέκα λεπτά, το feed του παιδιού αλλάζει ραγδαία, γεμίζοντας ασφυκτικά με τοξικό περιεχόμενο. Το σύστημα αδιαφορεί για την ψυχολογία του παιδιού και το μόνο που βλέπει ξεκάθαρα και αμείλικτα είναι τα νούμερα του χρόνου παραμονής στην οθόνη να αυξάνονται.

Το πρόβλημα γιγαντώνεται επειδή απέναντι σε αυτούς τους υπερ-υπολογιστές βρίσκεται ένας έφηβος του οποίου το κέντρο ελέγχου παρορμήσεων αναπτύσσεται ακόμη, καθιστώντας τον ανυπεράσπιστο απέναντι σε αυτή την αυτοματοποιημένη επίθεση κοινωνικής μηχανικής.

Το μήνυμα της Ευρώπης είναι σαφές, αλλά ποιος θέλει να το ακούσει; Η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να επαφίεται στις ικανότητές τους να εντοπίσουν τις σωστές ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, οφείλει να είναι ο κανόνας. Ξεκάθαρα, η θεσμική θωράκιση μέσω εργαλείων όπως η DSA είναι μόνο η νομική μας ασπίδα.

Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι η στείρα απαγόρευση της τεχνολογίας, ούτε η βιαστική τοποθέτηση ενός chatbot στην τάξη. Το στοίχημα είναι η ουσιαστική ψηφιακή παιδεία. Πρέπει να εκπαιδεύσουμε τη νέα γενιά να κατανοεί πώς λειτουργούν τα εργαλεία που κρατά στα χέρια της, πώς να αναγνωρίζει τις αλγοριθμικές παγίδες και πώς να χρησιμοποιεί την τεχνολογία ως μοχλό προσωπικής εξέλιξης. Γιατί η τεχνολογία από μόνη της δεν φέρνει την πρόοδο, αν δεν συνοδεύεται από την κατάλληλη παιδεία._